Watergeuzen winnen de Slag op de Zuiderzee

Op 11 oktober 1573 vond er in de Slag op de Zuiderzee letterlijk en figuurlijk een wending plaats. De geuzen hadden de strijd tegen de Spanjaarden dagenlang moeten staken, maar op 11 oktober draaide de wind eindelijk. Cornelis Dirksz (1542-1583) was de commandant van de geuzenvloot en burgemeester van Monnickendam. Met zijn schip ‘de Eendracht’ kon hij recht op het enorme Spaanse vlaggenschip ‘de Inquisitie’ afvaren.
 
De graaf van Bossu (de Spaanse stadhouder in Holland) en zijn mannen probeerden het schip af te weren. Dirksz legde zijn schip echter dwars voor de Inquisitie en de geuzen klommen aan boord. De bemanning van de Inquisitie trok zich terug in het ruim. Al schietend door de luiken bleven zij het schip verdedigen. De geus Jan Haring klom in de mast van de Inquisitie, dwars door een spervuur van de Spanjaarden. Hij sneed de admiraalsvlag los en verving die door de Prinsenvlag. Eenmaal terug op het dek werd hij in de borst geschoten. Haring was onmiddellijk dood, maar door zijn heldendaad had hij zich onsterfelijk gemaakt. De Spaanse vloot vluchtte. De watergeuzen hadden de Slag op de Zuiderzee gewonnen.

Noord-Holland in handen van rebellen

“Het lijkt wel of in Holland de stenen tegen mij in opstand komen”, had de graaf van Bossu een paar maanden eerder wanhopig geschreven in een brief aan zijn superieur, de hertog van Alva. Stad na stad koos de kant van Oranje en zijn geuzen. Vanaf eind mei 1572 veroverden de watergeuzen de Noord-Hollandse steden Enkhuizen, Medemblik en tot slot Hoorn. Op 20 juni volgde Alkmaar. Een week later waren Edam en Monnickendam aan de beurt. Tegen het einde van de maand was zo ongeveer heel Noord-Holland boven het IJ in handen van de rebellen. De geuzen blokkeerden de Zuiderzee. Hierdoor stokte de toevoer naar het Spaansgezinde Amsterdam en kwam de stad in grote problemen.

De overwinning van Alkmaar

Ondanks de klinkende overwinningen van de geuzen, gaf de Spaanse landvoogd van de Nederlandse provincies Alva zich niet zomaar gewonnen. Op 13 juli 1573 wisten de Spanjaarden Haarlem in handen te krijgen. Hierdoor raakten het opstandige Noord- en Zuid-Holland van elkaar gescheiden. Alva had zijn zinnen ook op Alkmaar gezet. Op 21 augustus omsingelde hij de stad. Met brandende takkenbossen en kokend teer wisten de Alkmaarders de Spanjaarden af te weren. Maar de Spanjaarden hadden een lange adem. Als laatste redmiddel staken de Alkmaarders de dijken door, waardoor het land rond de stad onder water kwam te staan. Op 8 oktober van dat jaar moest Alva het beleg opgeven: “Bij Alkmaar begint de victorie”.

Bossu gevangen

Met de Slag op de Zuiderzee in oktober 1573 leed Alva een nieuwe nederlaag. De Zuiderzee was eind zestiende eeuw een belangrijk knooppunt. Alva wilde de binnenzee in handen krijgen om de toevoerblokkade voor Amsterdam op te heffen. In september had hij bij Schellingwoude al een eerste aanval op de watergeuzen laten uitvoeren. Maar door het slechte weer was dat mislukt. Onder aanvoering van Bossu deden de Spanjaarden in oktober een nieuwe poging. De watergeuzen lagen inmiddels bij Marken.
 
Op 5 en 6 oktober barstte de strijd los. De schepen van de watergeuzen waren klein en wendbaar. Maar de Spanjaarden beschikten over veel meer munitie. De geuzen probeerden daarom de Spaanse schepen te enteren en aan boord man tegen man te vechten. Op 11 oktober was deze tactiek succesvol. De geuzen wisten de Spanjaarden te verjagen en Bossu gevangen te nemen. Hij gaf zich gewonnen op voorwaarde dat hij en zijn mannen niet werden gedood. De onfortuinlijke graaf werd drie jaar opgesloten in een voormalig weeshuis in Hoorn.

Zelfbestuur in Holland

Door het mislukte beleg van Alkmaar en de verloren Slag op de Zuiderzee was Alva de controle over het gebied boven het IJ voorgoed kwijt. Niet lang daarna zou hij terugkeren naar Spanje. Drie jaar later sloten de Staten van Brabant, Vlaanderen, Artois en Henegouwen een overeenkomst met de Staten van Holland en Zeeland. Met deze ‘Pacificatie van Gent’ verklaarden deze gebieden zichzelf te gaan besturen, los van de Spaanse heerschappij. Zij namen de Prins van Oranje als hun stadhouder aan. De oorlog zou nog vele jaren duren.

Herinneringen aan Bossu

Tijdens zijn gevangenschap was Bossu kennelijk overtuigd geraakt van het Nederlandse gelijk: voortaan zou hij aan de kant van Oranje tegen de Spanjaarden vechten. Vooral in Hoorn zijn er nog veel herinneringen aan Bossu terug te vinden. Op de muur van zijn gevangenis is een gevelsteen te zien die herinnert aan de gebeurtenissen. Het Westfries Museum toont een drinkbeker van Bossu en twee grote zwaarden. En aan de Slapershaven staan de Bossuhuizen, waarop de grote gevelstenen als een stripverhaal over de Slag bij de Zuiderzee vertellen.
 
Lees meer over de Slag op de Zuiderzee